रक्तदान ठरते जीवनदान...

रक्तदान ठरते जीवनदान...

by Aajchi Navi Mumbai
Jul 07, 2026
25

रक्तदान गैरसमज आणि वास्तव: ; रक्तदान केल्याने रुग्णांच्या जीवनावर व समाजावर होणारा सकारात्मक परिणाम

दर दोन सेकंदाला जगामध्ये कुठे ना कुठेतरी, कोणाला ना कोणाला रक्ताची गरज भासत असते. तरीही, जगभरातील रक्तदान केंद्रे बऱ्याचदा अर्धी रिकामी असतात, याचे कारण लोकांना काळजी नाही हे नाही, तर त्यांच्या मनात भीती असते हे आहे. सुई टोचताना दुखेल, आपल्याला काही आजार होईल अशी भीती, किंवा आपण रक्तदान करण्यास पात्रच नाही असा गैरसमज त्यांच्या मनात असतो. आणि बऱ्याच अंशी ही भीती फक्त काही गैरसमजांमुळे निर्माण झालेली असते.

“रक्तदान करताना खूप दुखेल!“

हा सर्वात मोठा गैरसमज आहे, ज्यामुळे अनेक जण रक्तदान करायला घाबरतात. पण खरं सांगायचं तर, जेव्हा सुई टोचली जाते तेव्हा फक्त एक छोटासा झटका जाणवतो अगदी दोन सेकंदांसाठी! त्यानंतर तुम्हाला काहीही जाणवत नाही. प्रत्यक्ष रक्तदानासाठी फक्त 8 ते 10 मिनिटे लागतात. आणि फॉर्म भरण्यापासून ते चहा-बिस्किट खाऊन बाहेर पडेपर्यंत, संपूर्ण प्रक्रियेला साधारण एक तास लागतो. रक्तदान करताना शरीरातून सुमारे 350 ते 450 मिली रक्त घेतले जाते. ऐकायला हे प्रमाण खूप मोठे वाटते, पण हे तुमच्या शरीरातील एकूण रक्ताच्या केवळ 8 ते 10% असते. हे कमी झालेले रक्ताचे प्रमाण तुमचे शरीर स्वतःच अवघ्या 1 ते 2 दिवसांत पुन्हा भरून काढते. तांबड्या रक्तपेशी तयार व्हायला काही आठवडे लागतात, पण तुमचे शरीर हे काम इतक्या सहज करते की तुम्हाला ते समजून देखील येत नाही.

“मला काही आजार किंवा संसर्ग तर होणार नाही ना?“

हा विचार तर पूर्णपणे चुकीचा आहे. रक्तदान केल्याने तुम्हाला कोणताही आजार होऊच शकत नाही. रक्तदान केंद्रात वापरली जाणारी प्रत्येक सुई, प्रत्येक नळी आणि प्रत्येक बॅग पूर्णपणे निर्जंतुक केलेली असते. इतकंच नाही तर, तुमचा वापर झाल्यावर त्या वस्तू लगेच कचऱ्यात टाकून दिल्या जातात. त्यामुळे संसर्ग होण्याचा धोका अगदी शून्य टक्के असतो. कोणत्याही चांगल्या आणि अधिकृत रक्तदान केंद्रात ही काळजी घेतलीच जाते.

“कदाचित मी रक्तदानासाठी पात्र नसेन“

बऱ्याच लोकांना असं वाटतं की, भूतकाळात झालेला एखादा आजार किंवा सध्या सुरू असलेली औषधे यामुळे ते रक्तदान करू शकणार नाहीत. चौकशी करण्यापूर्वीच लोक स्वतःच हे ठरवून मोकळे होतात! पण वस्तुस्थिती अशी आहे की, आता रक्तदानाचे नियम पूर्वीपेक्षा खूप सोपे झाले आहेत. 18 ते 65 वयोगटातील कोणताही निरोगी व्यक्ती रक्तदान करू शकते. अगदी उच्च रक्तदाब किंवा मधुमेह असलेल्या व्यक्तीसुद्धा, जर त्यांचे आजार नियंत्रणात असतील, तर सहज रक्तदान करू शकतात. रक्तदान करण्यापूर्वी तिथे तुमची एक छोटीशी आरोग्य तपासणी केली जाते, ज्यावरून तुम्ही त्या दिवशी रक्तदान करू शकता की नाही हे डॉक्टर ठरवतात. त्यामुळे स्वतःच अंदाज लावत बसण्यापेक्षा, थेट रक्तदान केंद्रावर जाऊन विचारलेले कधीही चांगले!

तुमचे एकदा केलेले रक्तदान नक्की काय कमाल करते?

हा असा भाग आहे जो खूप कमी लोकांना माहिती असतो: तुम्ही केलेल्या एका वेळच्या रक्तदानाचा फायदा फक्त एकाच व्यक्तीला होतो असे नाही. रक्त गोळा केल्यानंतर त्याचे तीन भाग केले जातात तांबड्या रक्तपेशी, प्लेटलेट्स आणि प्लाझ्मा. हे तिन्ही घटक वेगवेगळ्या रुग्णांना दिले जातात जसे की एखाद्या अपघातातील जखमी व्यक्तीला, केमोथेरपी सुरू असलेल्या कर्करोगाच्या रुग्णाला किंवा भाजलेल्या रुग्णाला. याचा अर्थ असा की, तुमच्या आयुष्यातील फक्त एक तास देऊन तुम्ही तीन वेगवेगळ्या लोकांचे प्राण वाचवू शकता!

सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे औषधांप्रमाणे रक्त कोणत्याही प्रयोगशाळेमध्ये किंवा कारखान्यात तयार करता येत नाही. ते फक्त मानवी शरीरातच तयार होऊ शकतं. त्यात भर म्हणजे, रक्ताची एक एक्सपायरी डेट असते साठवून ठेवलेल्या तांबड्या रक्तपेशी फक्त 42 दिवसच टिकू शकतात. याचा अर्थ असा की, रुग्णालयांमध्ये रक्ताचा तुटवडा पडू नये म्हणून त्यांना सातत्याने आणि नियमितपणे रक्तदान करणाऱ्या दात्यांची गरज असते.

खरी समस्या काय आहे?

रक्ताची मागणी आणि पुरवठा यातील ही दरी वैद्यकीय समस्येमुळे नाही, तर योग्य माहितीच्या अभावी निर्माण झाली आहे. जेव्हा लोकांना रक्तदानाची खरी प्रक्रिया समजते म्हणजे केवळ एक छोटीशी सुई, शून्य टक्के धोका, सोपे नियम आणि जीव वाचवणारा प्रचंड मोठा प्रभाव तेव्हा मनातील सगळी भीती आणि संकोच दूर होतो. गरज आहे ती फक्त एका गोष्टीची; संवादाच्या माध्यमातून हे चुकीचे भ्रम दूर करून खरी वैद्यकीय माहिती पोहोचवण्याची!

एक निरोगी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीला जीवनदान देण्यासाठी जे काही करू शकते, त्यापैकी एक म्हणजे रक्तदान! ही अशी एक गोष्ट आहे ज्याचा थेट आणि हमखास फायदा समोरच्या व्यक्तीला मिळतो. यासाठी लागतो फक्त एक तास. यासाठी एक रुपयाही खर्च होत नाही. ध्यानात ठेवा, कुठेतरी, कोणाची तरी जगण्याची आशा तुमच्या रक्तदानावर अवलंबून आहे.

डॉ सलोनी दिघे, इन्चार्ज - ब्लड सेंटर, कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल नवी मुंबई