फुफ्फुसांचे आरोग्य जपा, निरोगी राहा

फुफ्फुसांचे आरोग्य जपा, निरोगी राहा

by Aajchi Navi Mumbai
Aug 08, 2026
46

दरवर्षी 1 ऑगस्ट रोजी जागतिक फुफ्फुस कर्करोग दिन पाळला जातो. फुफ्फुसाचा कर्करोग कशामुळे होतो, तो कसा पसरतो आणि या आजारापासून स्वतःचा बचाव कसा करावा, याविषयी जास्तीत जास्त लोकांमध्ये जनजागृती करणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

फुफ्फुसाचा कर्करोग म्हणजे काय?
आपल्या छातीत फुग्यासारखे दोन भाग असतात, ज्यांना आपण फुफ्फुसे म्हणतो. हे आपल्याला श्वास घेण्यास मदत करतात. याद्वारे आपण ताजी हवा शरीरात घेतो, जी शरीराच्या इतर भागांना ऑक्सिजन पोहोचवण्याचे काम करते. कधीकधी फुफ्फुसातील अस्वस्थ किंवा अनियंत्रित पेशी चुकीच्या पद्धतीने वाढू लागतात. यालाच फुफ्फुसाचा कर्करोग म्हणतात. यामुळे फुफ्फुसांची क्षमता कमी होते आणि ती त्यांच्या नेहमीच्या गतीने, व्यवस्थित काम करू शकत नाहीत.

फुफ्फुसाचा कर्करोग का होतो?

एखाद्या व्यक्तीला फुफ्फुसाचा कर्करोग होण्याची अनेक कारणे असू शकतात:
धूम्रपान: हे या आजाराचे सर्वात मुख्य कारण आहे. विडी-सिगारेटच्या धुरातील घातक रसायने रक्तात मिसळतात आणि फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचतात.
पॅसिव्ह स्मोकिंग (दुसऱ्याच्या धूम्रपानाचा धूर श्वासात जाणे): इतर लोकांनी ओढलेल्या सिगारेटचा धूर श्वासाद्वारे शरीरात जाणे देखील तितकेच धोक्याचे ठरू शकते.
वायू प्रदूषण: प्रदूषित हवेतील धूर, धूळ आणि रसायने फुफ्फुसांना थेट नुकसान पोहोचवतात.
घातक वायू आणि धूळ: कामाच्या ठिकाणी असलेल्या दूषित वातावरणामुळे ॲस्बेस्टॉस किंवा रेडॉनसारखे विषारी वायू श्वासात जातात, ज्यामुळे कर्करोग होऊ शकतो.
अनुवंशिकता: काही प्रकरणांमध्ये हा आजार कुटुंबातील एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे येऊ शकतो.
एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, ज्यांनी आयुष्यात कधीही धूम्रपान केलेले नाही अशा लोकांनाही फुफ्फुसाचा कर्करोग होऊ शकतो.

धोक्याची लक्षणे कोणती?

शरीरात काही बिघाड होत असेल तर आपले शरीर आपल्याला त्याची सूचना आधीच देते. फुफ्फुसाच्या कर्करोगाची काही प्रमुख लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत:
सतत खोकला येणे
थुंकीतून किंवा खोकल्यावाटे रक्त पडणे
छातीत दुखणे (विशेषतः दीर्घ श्वास घेताना)
श्वास घेण्यास त्रास होणे / दम लागणे
कोणतेही काम करण्याची ताकद न राहणे आणि विनाकारण खूप थकवा जाणवणे
अचानक वजन कमी होणे
आवाज घोगरा किंवा कर्कश होणे
त्यामुळे, जर एखाद्या व्यक्तीला ही लक्षणे दीर्घकाळापासून जाणवत असतील, तर त्यांनी तातडीने डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

डॉक्टर फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचे निदान कसे करतात?

डॉक्टर शस्त्रक्रिया न करता, काही विशिष्ट उपकरणांचा वापर करून शरीराच्या आतील भागाची तपासणी करतात. निदान करण्याच्या काही सामान्य पद्धती खालीलप्रमाणे आहेत:
एक्स-रे: याद्वारे छातीच्या आतील भागाचे फोटो घेतले जातात.
सीटी स्कॅन: फुफ्फुसातील अगदी लहान बदल किंवा गाठी शोधण्यासाठी स्पष्ट प्रतिमा याद्वारे मिळतात.
बायोप्सी: डॉक्टर फुफ्फुसातील ऊतींचा छोटा तुकडा काढून सूक्ष्मदर्शकाखाली त्याची तपासणी करतात.
फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचे वेळीच म्हणजे सुरुवातीच्या टप्प्यात निदान होणे अत्यंत गरजेचे आहे, जेणेकरून आजार गंभीर रूप धारण करण्यापूर्वीच त्यावर योग्य उपचार करता येतात.

फुफ्फुसाच्या कर्करोगावर उपचार काय आहेत?

एखाद्या व्यक्तीला फुफ्फुसाचा कर्करोग झाल्याचे निदान झाल्यावर, आजाराच्या तीव्रतेनुसार उपचारांचे विविध पर्याय उपलब्ध असतात. हे पर्याय खालीलप्रमाणे आहेत:
शस्त्रक्रिया: फुफ्फुसाचा कर्करोग झालेला भाग शस्त्रक्रियेद्वारे काढून टाकला जातो.
केमोथेरपी: कर्करोगाच्या पेशी नष्ट करण्यासाठी विशेष औषधांचा वापर केला जातो.
रेडिएशन थेरपी: कर्करोगाच्या पेशी मारण्यासाठी शक्तिशाली ऊर्जा किरणांचा वापर केला जातो.
टार्गेटेड थेरपी: ही औषधे निरोगी पेशींना इजा न पोहोचवता केवळ कर्करोगाच्या विशिष्ट पेशींनाच लक्ष्य करतात आणि त्या नष्ट करतात.
इम्युनोथेरपी: यामध्ये रुग्णाच्या शरीरातील रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवून, तिला कर्करोगाच्या गाठीविरुद्ध लढण्यासाठी सक्षम केले जाते.

या उपचारांसोबतच, रुग्ण लवकर बरा होण्यासाठी आणि मानसिकदृष्ट्या खंबीर बनण्यासाठी डॉक्टर, रुग्णाचे कुटुंबीय आणि नर्सेस यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते.

हा आजार कसा रोखता येईल?

फुफ्फुसांचे रक्षण करून ती निरोगी ठेवण्यासाठी आणि हा आजार टाळण्यासाठी येथे काही सोपे उपाय दिले आहेत, जे अगदी लहान मुलांपासून सर्वांसाठीच फायदेशीर आहेत:
धूम्रपान कधीही करू नका आणि सिगारेटच्या धुरापासून नेहमी दूर राहा.
नेहमी स्वच्छ आणि ताजी हवा श्वासात घेण्याचा प्रयत्न करा.
आहारात भरपूर ताजी फळे आणि पालेभाज्यांचा समावेश करा.
नियमित व्यायाम करून फुफ्फुसांची कार्यक्षमता आणि ताकद वाढवा.
धूळ, धूर किंवा विषारी वायू श्वासाद्वारे शरीरात जाणे टाळा.
हा दिवस का महत्त्वाचा आहे?
जागतिक फुफ्फुस कर्करोग दिन हा आपल्या सर्वांना फुफ्फुसांची काळजी घेण्यास प्रवृत्त करणारा आणि या आजाराशी लढा देणाऱ्या रुग्णांना बळ देणारा एक महत्त्वाचा दिवस आहे. आपण सर्वांनी या आजाराची लक्षणे वेळेत ओळखून आणि निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब करून या कर्करोगाविरुद्धच्या लढ्यात योगदान दिले पाहिजे.

डॉ. विनोद चव्हाण, कन्सल्टन्ट, चेस्ट फिजिशियन आणि पल्मोनोलॉजिस्ट, कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल नवी मुंबई